काठमाडौं ११ कार्तिक। नेपाल इन्स्टिच्युट फर इन्टरनेशनल कोअपरेसन एण्ड इन्गेजमेन्ट (नाइस) ले “इन्डो-प्यासिफिकमा बढ्दो शक्ति प्रतिस्पर्धाः चीन-भारतको गतिशीलता र नेपालको भूमिका” शीर्षकमा सार्वजनिक व्याख्यान आयोजना गरेको छ। उक्त कार्यक्रम २०२५ अक्टोबर २७ मा ललितपुर, हाटीबनस्थित नाइस सेमिनार हलमा सम्पन्न भयो। उक्त व्याख्यानका वक्ता अमेरिकाको नर्थवेस्टर्न विश्वविद्यालयका राजनीतिक विज्ञानका पीएचडी उम्मेदवार श्री ड्यानियल लोएबेल थिए। उनले भारत र चीनबीचको रणनीतिक तथा आर्थिक प्रतिस्पर्धाले इन्डो-प्यासिफिक क्षेत्रलाई पुनः आकृति दिइरहेको र यसको प्रभाव नेपाल तथा मलेसियाजस्ता साना दक्षिण एशियाली राष्ट्रहरूमा पनि देखापरेको बताए।
कार्यक्रमको उद्घाटनमा नाइसका कार्यक्रम संयोजक बिबेक ध्वज थापाले नाइस किन इन्डो-प्यासिफिक फ्रेमवर्कमा अनुसन्धान गरिरहेको छ भन्नेबारे स्पष्ट पार्दै, नाइसका अनुसन्धान निर्देशक डा. प्रमोद जायसवालको अध्ययनको सन्दर्भ दिएका थिए। उक्त अध्ययनले इन्डो-प्यासिफिकलाई केवल तटीय वा द्वीपीय राष्ट्रहरूसम्म सीमित नराखी हिमालय क्षेत्रका राष्ट्रहरूमा समेत प्रभाव पार्ने व्यापक अवधारणा भएको तर्क गरेको थियो। उनले, “भारतसँगको खुला सिमाना र ‘बिम्स्टेक’ सँगको सम्बन्धका कारण नेपाललाई ‘आभासी समुद्री राष्ट्र’ को रूपमा पनि हेर्न सकिन्छ, जसले भारतीय महासागरमा पहुँच प्रदान गर्छ,” भने। उनले थपे, “इन्डो-प्यासिफिकमा भारत र चीनबीचको प्रतिस्पर्धा जल क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन, यसको प्रभाव हिमालय क्षेत्रमा पनि परिरहेको छ, जहाँ नेपाल अवस्थित छ”। भारतले अमेरिकासँगको साझेदारीद्वारा आफ्नो समुद्री प्रभाव बढाउँदै गर्दा, चीनले हिमालय क्षेत्रको सिमानामा अझ आत्मविश्वासी नीति अवलम्बन गरेको उनले बताए। उनले “इन्डो-प्यासिफिकका समुद्री तनावहरू हिमालयमा पनि प्रतिबिम्बित भएका छन्,” भन्दै हिमालय र भारतीय महासागर दुवै क्षेत्रलाई महाशक्तिहरूको प्रतिस्पर्धाका परस्पर सम्बन्धित क्षेत्रका रूपमा व्याख्या गरे।
नेपालमा गरेको फिल्डवर्कको अनुभव साझा गर्दै लोएबेलले सरकार, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रका व्यक्तिहरूसँग लिइएका ४० भन्दा बढी अर्ध-संरचित अन्तर्वार्ताबाट प्राप्त तथ्यहरू प्रस्तुत गरे। उनका प्रारम्भिक निष्कर्षअनुसार नेपालमा भारतको व्यावसायिक तथा संस्थागत प्रभाव चीनको तुलनामा अझ व्यापक छ, विशेष गरी व्यापार, लगानी र गैर नाफामूलक गतिविधिहरूमा। उनका अनुसार, यी ढाँचाहरूले साना राष्ट्रहरूले विभिन्न क्षेत्रीय शक्तिहरूको आर्थिक दबाबबीच कसरी सन्तुलन बनाउँछन् भन्ने देखाउँछन्।
उनले भने, “नेपाल भारत र चीनबीचको भू-राजनीतिक स्थितिमा रहेर दक्षिण एशियाको शक्ति सन्तुलन अध्ययन गर्नका लागि एक रणनीतिक अवलोकन बिन्दु हो”। आफ्नो अनुसन्धानलाई उनले “साना राष्ट्रहरूले ठूला शक्तिहरूबीच सन्तुलन मिलाउँदै आर्थिक संलग्नता कायम राख्दै आफ्नो सार्वभौमिकता जोगाउने उपायहरूको प्रारम्भिक अध्ययन” का रूपमा परिभाषित गरे।
लोएबेलले नेपाल र मलेसियालाई आफ्नो अनुसन्धानका लागि छनोट गर्नुको कारण स्पष्ट गर्दै भने कि, यी दुई देश आर्थिक रूपमा फरक भए पनि ऐतिहासिक र भू-राजनीतिक रूपमा चीन र भारत दुवैसँग सम्बन्धित छन्, त्यो पनि ब्रिटिश औपनिवेशिक युगभन्दा पहिलेबाट। उनले भने, “नेपालको स्थिति उत्तर भारत र तिब्बतबीचको भएकोले शताब्दीयौंदेखि व्यापार, सांस्कृतिक र आव्रजनिक सम्बन्धहरू रहँदै आएका छन्, जसलाई पछि ब्रिटिश औपनिवेशिक युग र राणा शासनकालका प्रतिबन्धहरूले परिमार्जन गर्यो, जसका कारण धेरै नेपाली मलेसियासम्म पुगेका थिए।
मलेसियाको सन्दर्भमा उनले भने, “केडाह सिटी स्टेटको समयदेखि नै करिब ९०० वर्षअघिदेखि चीन र तमिलनाडुको चोला साम्राज्यमार्फत क्षेत्रीय सम्बन्धहरू रहेका छन्”। “ग्रुप अफ ५००” नामक व्यापारी समूहले मसला र कच्चा पदार्थहरूको व्यापारलाई भारतीय महासागर हुँदै चीनसम्म लैजाने कार्य गर्दै प्रारम्भिक विश्वव्यापारको स्वरूप देखाएको उनले उल्लेख गरे।
लोएबेलले आफ्नो अनुसन्धान तथा फिल्डवर्कका लागि सहयोग प्रदान गरेकोमा “नर्थवेस्टर्न बफे इनस्टिट्युट फर इन्टरनेशनल स्टडिज लाई धन्यवाद दिए। उनले श्रीलंका, भारत र हाल नेपालमा भएका व्याख्यानहरूमार्फत दक्षिण एशियाभरको अध्ययन सम्भव भएको बताए। कार्यक्रममा करिब २० जना सहभागी थिए, जसमा अनुसन्धानकर्ता, कूटनीतिज्ञ, विश्वविद्यालयका विद्यार्थी तथा थिंक ट्यांकका प्रतिनिधिहरूको सहभागिता थियो। अन्त्यमा भएको अन्तरक्रियात्मक प्रश्नोत्तर सत्रमा सहभागीहरूले नेपाल र मलेसियाका रणनीतिक अवसरहरूबारे इन्डो-प्यासिफिक विमर्शको व्यापक सन्दर्भमा छलफल गरे।
प्रतिक्रिया