कुनै समय लमजुङका चलचित्र हलहरू केवल फिल्म हेर्ने ठाउँमात्र थिएनन्, ती गाउँ-सहरका मानिस भेटघाट गर्ने, नयाँ चलचित्रको चर्चा गर्ने र मनोरञ्जनको मुख्य केन्द्रसमेत थिए। नयाँ फिल्म लाग्ने खबरसँगै हलमा टिकट काट्नेको भीड लाग्थ्यो। दर्शकहरू घण्टौँ लाइनमा बसेर चलचित्र हेर्न कुर्थे। कतिपय समयमा अतिरिक्त सोसमेत सञ्चालन गर्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो। बेँसीसहर, सुन्दरबजार, भोर्लेटार, भोटेओडारको फूलबारीलगायतका क्षेत्रमा सञ्चालन भएका चलचित्र हलहरूले लामो समयसम्म लमजुङको मनोरञ्जन संस्कृतिलाई धाने तर प्रविधिको विकास, टेलिभिजन, मोबाइल, इन्टरनेट तथा डिजिटल माध्यमको विस्तारसँगै चलचित्र हेर्ने शैली फेरिँदै गयो। त्यसको प्रत्यक्ष असर चलचित्र हलमा देखिन थाल्यो।

कुनै समय दर्शकको भीडले भरिने लमजुङका अधिकांश चलचित्र हल अहिले बन्द भइसकेका छन्। जिल्लामा बाँकी रहेको पुरानो चलचित्र हलमध्ये बेँसीसहर नगरपालिका-८ सेरामा रहेको अन्नपूर्णा चलचित्र मन्दिरले भने अझै आफ्नो अस्तित्व जोगाइरहेको छ। सुन्दरबजार नगरपालिका-७ मा रहेको शान्ति चलचित्र मन्दिर कुनै समय लमजुङको प्रमुख मनोरञ्जन केन्द्र थियो। शान्ति चलचित्र मन्दिरका तत्कालीन सञ्चालक नवीन श्रेष्ठका अनुसार उक्त हल २०४९ सालतिर स्थापना गरिएको थियो। त्यतिबेला चलचित्र हेर्न मानिसहरू टाढा-टाढाबाट घण्टौँ हिँडेर आउने गर्थे। कतिपय दर्शक बास बसेरसमेत बिहानको सो हेरेर फर्किने गरेको श्रेष्ठ सम्झिन्छन्।

‘पाँच-सात घण्टा हिँडेर मानिसहरू फिल्म हेर्न आउँथे। कतिपय त बास बसेर बिहानको सो हेरेर फर्किन्थे’, श्रेष्ठ भन्छन्। त्यो समयमा शान्ति चलचित्र मन्दिरमा दर्शकको चाप निकै हुने गरेको उनी बताउँछन्। दिनमा तीन-चार वटासम्म सो सञ्चालन हुने र कहिलेकाहीँ राति ९ः०० देखि १२ः०० बजेको सोसमेत चलाउनुपर्ने अवस्था आउने गरेको थियो। विशेषगरी तीज, जनैपूर्णिमा तथा अन्य चाडपर्वमा हलमा अत्यधिक भीड लाग्ने गर्दथ्यो। ‘त्यतिबेला मनोरञ्जनको मुख्य माध्यम नै चलचित्र हल थियो। भोर्लेटार, नयाँगाउँ, गौँडा, श्रीमञ्ज्याङ, तनहुँको बाइसजगर माथिका गाउँहरूबाट समेत मानिसहरू फिल्म हेर्न आउँथे। हल मनोरञ्जन गर्ने ठाउँमात्र नभई भेटघाट गर्ने र सन्देश आदानप्रदान गर्ने माध्यम पनि थियो’, श्रेष्ठ भन्छन्।

शान्ति चलचित्र मन्दिरले स्थानीयस्तरमा रोजगारीसमेत सृजना गरेको थियो। हल सञ्चालनका क्रममा १०-१२ जनाले प्रत्यक्ष रूपमा काम गर्ने गरेको श्रेष्ठ बताउँछन्। चलचित्र हलले सुन्दरबजार क्षेत्रलाई चिनाउनसमेत सहयोग पुगेको उनको भनाइ छ तर समय परिवर्तनसँगै हल सञ्चालनमा चुनौती थपिँदै गयो। विसं २०६० तिर मुलुकमा चलेको द्वन्द्वका कारण टाढाटाढाबाट आउने दर्शक घट्न थालेपछि हल सञ्चालनमा समस्या आएको श्रेष्ठ बताउँछन्। त्यस अवधिमा करिब एक वर्ष हल बन्द गर्नुपरेको थियो। ‘द्वन्द्वका कारण मानिसहरू टाढाबाट आउन छाडे। फेरि सञ्चालन गरेपछि केही समय दर्शक आए पनि विस्तारै अवस्था फेरिँदै गयो’, उनी सम्झिछन्।

प्रविधिको विकास, मोबाइल, टेलिभिजन र इन्टरनेटको विस्तारले पनि चलचित्र हलमा असर गरेको उनको अनुभव छ। घरमै मनोरञ्जन पाउने सुविधा बढेपछि दर्शक घट्न थाले। साथै, दर्शकको रुचिअनुसार चलचित्र निर्माण हुन नसक्नु पनि अर्को कारण रहेको उनी बताउँछन्। ‘पहिले फिल्म हेर्न हलमै आउनुपथ्र्यो। पछि मोबाइल र टेलिभिजनबाटै मनोरञ्जन पाउन थालेपछि दर्शक घटे। हलहरू पनि समयअनुसार प्रविधिसँग अघि बढ्न नसक्नु एउटा कारण हुनसक्छ’, उनी भन्छन्। कतिपय समयमा १०-१५ जना र कहिलेकाहीँ पाँच जनासम्म मात्र दर्शक आउने अवस्था आएपछि खर्च धान्न कठिन भयो। अन्ततः विसं २०७१ फागुन १८ गतेदेखि शान्ति चलचित्र मन्दिर बन्द गर्नुपरेको उनले बताए।

लमजुङमा बाँकी रहेको पुरानो चलचित्र हलमध्ये अन्नपूर्ण चलचित्र मन्दिरले भने अझै आफ्नो यात्रा जारी राखेको छ। बेँसीशहर नगरपालिका-८ मा रहेको उक्त चलचित्र मन्दिर २०४९ सालमा स्थापना भएको हो। अन्नपूर्ण चलचित्र मन्दिरका सञ्चालक प्रकाश दनाईका अनुसार अहिले दर्शकको अवस्था पहिलेको जस्तो छैन। कुनै समय हल भरिभराउ हुने गरे पनि पछिल्लो समय दर्शक सङ्ख्या निकै घटेको छ। ‘केही समय अघिसम्म ५०-६० जनासम्म दर्शक आउँथे। अहिले बर्खाको समयमा १०-१५ जना, कहिलेकाहीँ पाँच-सात जनामात्र दर्शक आउने अवस्था छ’, दनाई भन्छन्। दर्शक नपुगेका कारण कहिलेकाहीँ हल बन्द गर्नुपर्ने अवस्थासमेत आउने गरेको उनी बताउँछन्।

चलचित्र हल सञ्चालनका लागि अहिले चलचित्र पाउनसमेत चुनौती रहेको उनको भनाइ छ। पहिले चलचित्र खरिद गरेर ल्याउने गरिए पनि पछिल्लो समय प्रतिशतका आधारमा चलचित्र प्रदर्शन गर्ने गरिएको बताउँदै उनी भन्छन्, ‘मोबाइल र इन्टरनेटबाट चलचित्र छिट्टै उपलब्ध हुन थालेपछि दर्शक हलसम्म ल्याउन कठिन भएको छ।’ जिल्लाका अन्य हलहरू बन्द भइसकेको अवस्थामा एउटा हल पनि नरहनु राम्रो नहुने उनको भनाइ छ। ‘हल भनेको केवल व्यवसायमात्र होइन, जिल्लाको एउटा पहिचान पनि हो। मनोरञ्जनका लागि, ठूलो पर्दामा चलचित्र हेर्ने संस्कृतिका लागि पनि एउटा हल आवश्यक छ’, दनाई भन्छन्। ठूलो लगानी भइसकेको र पुरानो पहिचान जोडिएको कारण अन्नपूर्ण चलचित्र मन्दिरलाई निरन्तता दिने उनको सोच रहेको छ। ‘हललाई आधुनिक सुविधा दिएर राम्रोसँग सञ्चालन गर्न सकियो भने भविष्यमा फेरि दर्शक आकर्षित गर्न सकिन्छ। त्यसैले यसलाई जोगाएर अगाडि बढाउने सोच छ’, दनाई भन्छन्।

दोर्दी गाउँपालिका-३ श्रीमन्ज्याङका करिब ७५-८० वर्ष उमेरका बुद्धिमान श्रेष्ठले पनि लमजुङको पुरानो चलचित्र संस्कृतिको अनुभव गरेको छ। अहिले उमेर ढल्किएसँगै उनको दैनिकी घरायसी काम, गाईवस्तुको हेरचाह र गाउँघरका सामान्य काममै बित्ने गरेको छ तर समय मिल्दा उनी अझै पनि बेँसीसहर आएर चलचित्र हेर्ने गर्थे। उनका लागि चलचित्र हल केवल मनोरञ्जन गर्ने ठाउँमात्र होइन, विगतको सामाजिक भेटघाट र रमाइलो समयको सम्झना पनि हो। पहिले गाउँबाट चलचित्र हेर्न जाने उत्साह, हलमा हुने भीडभाड र साथीभाइसँगको अनुभव अझै पनि उनको स्मृतिमा ताजै छ। कुनै समय सामूहिक मनोरञ्जनको प्रमुख केन्द्र बनेका लमजुङका चलचित्र हलहरू अहिले प्रविधि र बदलिँदो जीवनशैलीका कारण सङ्कटमा परेका छन् तर पुरानो सम्झना बोकेका दर्शक र बाँकी रहेको अन्नपूर्णा चलचित्र मन्दिरको प्रयासले लमजुङको सिनेमा संस्कृतिको अस्तित्व अझै जोगाइरहेको छ।