नेपालको विकास बहसमा धेरै वर्षदेखि एउटा शब्द दोहोरिँदै आएको छ—सम्भावना। हामीसँग पानी छ, हिमाल छ, युवा छन्, बजार छ, प्राकृतिक स्रोत छन्, श्रमशक्ति छ। तर सम्भावनाको चर्चा मात्रले देश बदलिँदैन। सम्भावनालाई व्यवहारमा उतार्न सकियो भने मात्र त्यो राष्ट्रिय समृद्धिमा बदलिन्छ।
आज नेपालको अगाडि त्यस्तै एउटा ठूलो अवसर छ—स्वदेशी बिजुली। कुनै समय अभाव, लोडसेडिङ र अँध्यारोसँग जोडिएको बिजुली आज विस्तारै राष्ट्रिय आत्मनिर्भरताको आधार बन्न सक्ने अवस्थामा आइपुगेको छ। तर यहाँ एउटा कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—अबको ऊर्जा बहस केवल बिजुली उत्पादन गर्ने विषय होइन। नेपाललाई समृद्ध बनाउने हो भने उत्पादित बिजुली देशभित्रै कसरी खपत गर्ने, त्यसबाट आयात कसरी घटाउने, उद्योग कसरी चलाउने, रोजगारी कसरी सिर्जना गर्ने र नागरिक जीवन कसरी सहज बनाउने भन्ने प्रश्न केन्द्रमा आउनुपर्छ।
पावर नेपालको मूल भावना पनि यही हो। यो उत्पादन बढाउने अभियान होइन। यो स्वदेशमै उत्पादित बिजुलीलाई स्वदेशकै घर, भान्सा, उद्योग, यातायात, कृषि, पर्यटन, सेवा क्षेत्र र दैनिक जीवनसँग जोडेर नेपाललाई समृद्ध बनाउने सोच हो।
मेरो बुझाइमा अब नेपालले “बिजुली उत्पादन” लाई मात्र राष्ट्रिय उपलब्धि मानेर बस्ने समय सकिएको छ। अब “बिजुली खपत” लाई राष्ट्रिय अभियान बनाउने समय आएको छ।
आयातित इन्धनको बोझ
नेपालको अर्थतन्त्रको एउटा पुरानो कमजोरी हो—आयातित इन्धनमाथिको निर्भरता। हाम्रो भान्सामा एलपी ग्यास छ, सडकमा पेट्रोल र डिजेल छ, उद्योग र व्यवसायका कतिपय क्षेत्रमा बाहिरबाट आउने इन्धनको प्रयोग छ। यी सबैको पैसा बाहिर जान्छ। नागरिकको खर्च बढ्छ। व्यापार घाटा बढ्छ। देशको विदेशी मुद्रामाथि दबाब पर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा मूल्य बढ्यो भने नेपाली परिवारको भान्सा, यातायात र व्यवसाय सबै प्रभावित हुन्छन्।
आयातित इन्धनको विकल्पमा स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्नु अब केवल ऊर्जा विषय होइन। यो आर्थिक आत्मनिर्भरता हो। यो राष्ट्रिय व्यवहार परिवर्तन हो।
यो निर्भरता एकै दिनमा हटाउन सकिँदैन। न त हरेक ठाउँमा बिजुली तुरुन्तै सबै इन्धनको विकल्प बन्न सक्छ। तर जहाँ सम्भव छ, जहाँ व्यवहारिक छ, जहाँ प्रविधि उपलब्ध छ र जहाँ नागरिक तथा उद्योगलाई सुविधा हुन्छ, त्यहाँ स्वदेशी बिजुलीलाई प्राथमिक विकल्प बनाउने सोच अब राष्ट्रिय स्तरमै आउनुपर्छ।
भान्सामा इन्डक्सन चुलो, सार्वजनिक यातायातमा विद्युतीय बस, शहरमा विद्युतीय ट्याक्सी, होटलमा विद्युत् आधारित प्रणाली, कृषि प्रशोधनमा विद्युतीय उपकरण, कोल्ड स्टोरेज, साना उद्योग, कार्यालय, विद्यालय, अस्पताल, डेटा सेवा र स्थानीय उद्यम—यी सबै क्षेत्रमा स्वदेशी बिजुलीको उपयोग विस्तार गर्न सकिन्छ।
यसलाई छुट्टाछुट्टै कार्यक्रमका रूपमा होइन, राष्ट्रिय अभियानका रूपमा हेर्नुपर्छ।
बिजुली उत्पादन होइन, बिजुली प्रयोगको संस्कार
हामीले लामो समयसम्म “बिजुली बचत गरौँ” भन्ने संस्कार विकास गर्यौँ। त्यो समयको आवश्यकता त्यही थियो। लोडसेडिङको समयमा बिजुली बचत गर्नु नै राष्ट्रिय जिम्मेवारी थियो। तर अब परिस्थिति बदलिँदै गएको छ। अबको सन्देश केवल “बिजुली बचत” होइन, “स्वदेशी बिजुलीको बुद्धिमत्तापूर्ण प्रयोग” हुनुपर्छ।
बिजुली खपत गर्नु भनेको फजुल खर्च गर्नु होइन। स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरेर आयातित इन्धन घटाउनु भनेको राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई बलियो बनाउनु हो। यदि घरमा एलपी ग्यासको खपत घट्छ, यदि विद्युतीय सवारीले पेट्रोल-डिजेलको प्रयोग घटाउँछ, यदि उद्योगले आयातित इन्धनको सट्टा स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्छ, यदि किसानले विद्युतीय उपकरणबाट उत्पादन र भण्डारण सुधार्छ भने त्यो केवल ऊर्जा खपत होइन—राष्ट्रिय आर्थिक व्यवस्थापन हो।
अब बिजुलीलाई केवल मिटरमा उठ्ने युनिटको रूपमा होइन, आयात घटाउने, रोजगारी बनाउने र जीवन सहज बनाउने साधनका रूपमा बुझ्नुपर्छ।
भान्साबाट सुरु हुने अभियान
नेपालमा स्वदेशी बिजुली खपतको सबैभन्दा जनजीवनसँग जोडिएको क्षेत्र हो—भान्सा। अधिकांश परिवारका लागि एलपी ग्यास दैनिक जीवनको अनिवार्य हिस्सा बनेको छ। तर इन्डक्सन चुलो, विद्युतीय कुकर, केतली, पानी तताउने उपकरण र अन्य विद्युतीय भान्सा प्रविधिहरूले विस्तारै ग्यासको निर्भरता घटाउन सक्छन्।
तर यो परिवर्तन केवल भाषणले हुँदैन। नागरिकलाई भरोसा चाहिन्छ। बिजुली स्थिर आउँछ कि आउँदैन? चुलो किन्न महँगो पर्छ कि पर्दैन? चलाउन सजिलो छ कि छैन? खर्च साँच्चै कम हुन्छ कि हुँदैन? बिग्रिएपछि मर्मत कहाँ हुन्छ? घरको वायरिङले धान्छ कि धान्दैन? यी प्रश्नहरूको व्यावहारिक उत्तर दिनुपर्छ।
उपकरण बिक्री गर्ने कम्पनी, बैंक, होटल, उद्योग, यातायात व्यवसायी, प्रविधि कम्पनी, शैक्षिक संस्था, स्थानीय उद्यमी—सबैले स्वदेशी बिजुली खपतको अभियानमा आफ्नो भूमिका खोज्नुपर्छ।
त्यसैले विद्युत् खपत अभियानको पहिलो चरण जनतालाई दोष दिने होइन, जनतालाई सहज बनाउने हुनुपर्छ। सुरक्षित वायरिङ, किफायती उपकरण, किस्ताबन्दी सुविधा, स्थानीय मर्मत सेवा, उपभोक्ता शिक्षा र वास्तविक प्रयोगकर्ताका अनुभवहरूलाई जोड्न सके मात्र भान्साको परिवर्तन सफल हुन्छ।
यदि एउटा परिवारले इन्डक्सन चलाउन थालेपछि खर्च, सुविधा र सुरक्षा महसुस गर्छ भने त्यो परिवार आफैँ अभियानको सन्देशवाहक बन्छ।
यातायातमा स्वदेशी बिजुली
पेट्रोल र डिजेल आयात घटाउने अर्को महत्वपूर्ण क्षेत्र यातायात हो। नेपालमा विद्युतीय सवारीसाधनप्रति आकर्षण बढ्दै गएको छ। तर विद्युतीय यातायातलाई केवल व्यक्तिगत गाडीको विषय बनाएर सीमित राख्नु हुँदैन। सार्वजनिक बस, स्कुल बस, माइक्रो, ट्याक्सी, डेलिभरी भ्यान, नगरपालिकाका सवारी, सरकारी सवारी र छोटो दूरीका यातायात प्रणालीमा विद्युतीय विकल्पलाई योजनाबद्ध रूपमा अघि बढाउन सकिन्छ।
यसका लागि चार्जिङ स्टेशन, ऋण सुविधा, बीमा, मर्मत सेवा, चालक प्रशिक्षण, ब्याट्री व्यवस्थापन र सेवा विश्वसनीयता आवश्यक हुन्छ। नागरिकले विद्युतीय यातायातलाई आधुनिक, सुरक्षित र भरपर्दो विकल्पका रूपमा अनुभव गर्नुपर्छ।
विद्युतीय सवारी आयात गर्नु मात्र उपलब्धि होइन। त्यसको वरिपरि नयाँ सेवा अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु महत्वपूर्ण हो—चार्जिङ नेटवर्क, मर्मत केन्द्र, प्राविधिक तालिम, सफ्टवेयर सेवा, पार्टपुर्जा आपूर्ति, वित्तीय योजना र स्थानीय रोजगारी। यहीँबाट स्वदेशी बिजुलीले नयाँ बजार जन्माउन थाल्छ।
उद्योगले खपत गरेपछि मात्र अर्थतन्त्र बदलिन्छ
घरायसी खपत र यातायात महत्वपूर्ण छन्। तर स्वदेशी बिजुलीको वास्तविक आर्थिक शक्ति उद्योगसँग जोडिएपछि मात्र देखिन्छ। बिजुलीले उद्योग चलायो भने उत्पादन हुन्छ। उत्पादन भयो भने रोजगारी हुन्छ। रोजगारी भयो भने आय हुन्छ। आय भयो भने बजार चल्छ। बजार चल्यो भने अर्थतन्त्र गतिशील हुन्छ।
कृषि प्रशोधन, खाद्य उद्योग, चिस्यान भण्डारण, होटल तथा पर्यटन, साना तथा मझौला उद्योग, डेटा सेवा, डिजिटल पूर्वाधार, स्थानीय उत्पादन, विद्युतीय उपकरण मर्मत र सेवा, हरित निर्माण सामग्री—यी सबै क्षेत्रमा स्वदेशी बिजुलीले नयाँ सम्भावना खोल्न सक्छ।
तर उद्योग स्वतः जन्मिँदैन। उद्योगलाई नीति स्थिरता चाहिन्छ। लगानीकर्तालाई विश्वास चाहिन्छ। बैंकलाई व्यावहारिक परियोजना चाहिन्छ। स्थानीय तहलाई भूमिका चाहिन्छ। युवालाई सीप चाहिन्छ। बजारलाई माग चाहिन्छ।
ऊर्जा बहसलाई जनताको भाषामा लैजानु आवश्यक छ। यदि यो बहस केवल मेगावाट, पीपीए, प्रसारण लाइन, ग्रिड र नीति शब्दमै सीमित भयो भने आम नागरिक यसबाट टाढा रहन्छन्।
त्यसैले विद्युत् खपत अभियान केवल उपभोक्ता अभियान होइन, औद्योगिक अभियान पनि हो। स्वदेशी बिजुली प्रयोग गरेर स्वदेशी उत्पादन बढाउन सकियो भने मात्र नेपालले आयात घटाउने, रोजगारी बढाउने र समृद्धितर्फ अघि बढ्ने ठोस बाटो भेट्छ।
यो ऊर्जा मन्त्रालयको मात्र काम होइन
विद्युत् खपत बढाउने कुरा ऊर्जा मन्त्रालय वा विद्युत् प्राधिकरणको मात्र जिम्मेवारी होइन। यो त सम्पूर्ण राष्ट्रिय व्यवस्थापनको विषय हो।
ऊर्जा क्षेत्रले बिजुली उपलब्ध गराउँछ। उद्योग क्षेत्रले उत्पादनको वातावरण बनाउँछ। अर्थ मन्त्रालयले वित्तीय तथा कर नीतिमा दिशा दिन्छ। बैंकहरूले उपभोक्ता र उद्यमका लागि कर्जा योजना बनाउँछन्। स्थानीय तहहरूले जनस्तरको कार्यक्रम चलाउँछन्। शैक्षिक तथा प्राविधिक संस्थाहरूले सीप विकास गर्छन्। निजी क्षेत्रले उपकरण, सेवा र बजार निर्माण गर्छ। मिडियाले नागरिकलाई बुझाउँछ। नागरिकले व्यवहार बदल्छन्।
यी सबै पक्ष अलग-अलग दिशामा हिँडे भने अभियान सफल हुँदैन। स्वदेशी बिजुलीलाई आयातित इन्धनको विकल्प बनाउने हो भने राष्ट्रिय समन्वय चाहिन्छ। यही समन्वय नै व्यवस्थापनको मूल काम हो।
अभियान किन आवश्यक छ?
किनभने व्यवहार आफैँ बदलिँदैन। मानिसले पुरानो बानी सजिलै छोड्दैन। ग्यास सिलिन्डर प्रयोग गर्ने बानी परेको परिवारले एकै दिनमा इन्डक्सनमा विश्वास गर्दैन। पेट्रोल गाडी चलाइरहेको व्यक्तिले विद्युतीय सवारीबारे धेरै प्रश्न सोध्छ। उद्योगले पनि लगानी अघि स्पष्टता खोज्छ।
यस्तो अवस्थामा नारा मात्र पर्याप्त हुँदैन। अभियान चाहिन्छ। अभियानको अर्थ हो—निरन्तर संवाद, उदाहरण, सुविधा, प्रोत्साहन, सीप, वित्तीय योजना र विश्वास निर्माण।
यदि सरकारले नीति दिन्छ, बैंकले किस्ता दिन्छ, निजी क्षेत्रले गुणस्तरीय उपकरण दिन्छ, मिडियाले सही जानकारी दिन्छ, स्थानीय तहले जनस्तरमा कार्यक्रम चलाउँछ र नागरिकले प्रयोग गरेर लाभ अनुभव गर्छ भने मात्र स्वदेशी बिजुलीको खपत राष्ट्रिय व्यवहार बन्न सक्छ।
अभियानले ऊर्जा बहसलाई विशेषज्ञहरूको कोठाबाट निकालेर नागरिकको भान्सा, सडक, कार्यस्थल र बजारसम्म पुर्याउँछ।
आयात घटाउने, आत्मविश्वास बढाउने
स्वदेशी बिजुलीको प्रयोग बढ्नुको आर्थिक अर्थ धेरै गहिरो छ। यसले केवल बिजुलीको बजार बढाउँदैन। यसले देशको आत्मनिर्भरता बढाउँछ। एलपी ग्यास, पेट्रोल, डिजेल र अन्य इन्धनको आयात घट्यो भने देशको पैसा देशमै रहन्छ। त्यो पैसा घरेलु बजारमा घुम्छ। सेवा क्षेत्रमा जान्छ। उद्यममा जान्छ। रोजगारीमा जान्छ।
सबै आयात एकै पटक रोकिन्छ भन्ने सोच व्यावहारिक होइन। तर क्रमशः घट्ने प्रत्येक निर्भरता राष्ट्रिय आत्मविश्वासको सानो जित हो।
देश समृद्ध हुने भनेको केवल ठूलो बजेट घोषणा गर्नु होइन। देश समृद्ध हुने भनेको नागरिकको खर्च घट्नु, उद्योग चल्नु, युवाले काम पाउनु, किसानले उत्पादनको मूल्य पाउनु, उद्यमीले बजार पाउनु र देशले आफ्नै स्रोतमा भरोसा गर्न थाल्नु हो।
स्वदेशी बिजुलीले यो भरोसाको आधार दिन सक्छ।
मिडिया र निजी क्षेत्रको भूमिका
पावर नेपालजस्ता अभियानहरू सफल हुन मिडियाको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ। किनभने ऊर्जा बहसलाई जनताको भाषामा लैजानु आवश्यक छ। यदि यो बहस केवल मेगावाट, पीपीए, प्रसारण लाइन, ग्रिड र नीति शब्दमै सीमित भयो भने आम नागरिक यसबाट टाढा रहन्छन्। तर जब यो भान्साको खर्च, यातायातको सुविधा, रोजगारको अवसर, उद्यमको सम्भावना र देशको आत्मनिर्भरतासँग जोडिन्छ, तब ऊर्जा जनताको विषय बन्छ।
विद्युतीय सवारी आयात गर्नु मात्र उपलब्धि होइन। त्यसको वरिपरि नयाँ सेवा अर्थतन्त्र निर्माण गर्नु महत्वपूर्ण हो—चार्जिङ नेटवर्क, मर्मत केन्द्र, प्राविधिक तालिम, सफ्टवेयर सेवा, पार्टपुर्जा आपूर्ति, वित्तीय योजना र स्थानीय रोजगारी। यहीँबाट स्वदेशी बिजुलीले नयाँ बजार जन्माउन थाल्छ।
निजी क्षेत्रले पनि यसलाई केवल व्यापारिक अवसरका रूपमा मात्र होइन, राष्ट्रिय योगदानका रूपमा हेर्नुपर्छ। उपकरण बिक्री गर्ने कम्पनी, बैंक, होटल, उद्योग, यातायात व्यवसायी, प्रविधि कम्पनी, शैक्षिक संस्था, स्थानीय उद्यमी—सबैले स्वदेशी बिजुली खपतको अभियानमा आफ्नो भूमिका खोज्नुपर्छ।
स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्नु केवल व्यक्तिगत निर्णय होइन, सामूहिक आर्थिक दिशा हो।
निष्कर्ष : अब स्वदेशी बिजुलीलाई जीवनमा उतारौँ
नेपालले अँध्यारोको युग देखेको छ। अब नेपाल उज्यालोको सम्भावनामा उभिएको छ। तर उज्यालो देखिनु मात्र पर्याप्त छैन। त्यो उज्यालोले घरको भान्सा चलाउनुपर्छ, उद्योगको मेसिन चलाउनुपर्छ, सवारी चलाउनुपर्छ, किसानको उत्पादन जोगाउनुपर्छ, युवाको उद्यम चलाउनुपर्छ र राष्ट्रको अर्थतन्त्रलाई चलायमान बनाउनुपर्छ।
आयातित इन्धनको विकल्पमा स्वदेशी बिजुली प्रयोग गर्नु अब केवल ऊर्जा विषय होइन। यो आर्थिक आत्मनिर्भरता हो। यो राष्ट्रिय व्यवहार परिवर्तन हो। यो उद्योग निर्माण हो। यो रोजगारी सिर्जना हो। यो वातावरणीय जिम्मेवारी हो। र सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—यो समृद्ध नेपालतर्फको व्यावहारिक बाटो हो।
अब चाहिएको कुरा हो राष्ट्रिय अभियान। यस्तो अभियान जसले नागरिकलाई डर होइन, विश्वास देओस्। उद्योगलाई आदेश होइन, अवसर देओस्। निजी क्षेत्रलाई अवरोध होइन, साझेदारी देओस्। सरकारलाई घोषणा होइन, कार्यान्वयन अनुशासन देओस्। र नेपाललाई सम्भावनाको देशबाट परिणामको देशतर्फ लैजाओस्।
स्वदेशी बिजुली हाम्रो स्रोत हो। यसको खपत हाम्रो जिम्मेवारी हो। यसको सही व्यवस्थापन हाम्रो समृद्धिको आधार हो।
अब प्रश्न कति बिजुली उत्पादन भयो भन्ने मात्र होइन। अब प्रश्न हो—त्यो बिजुलीले कति आयात घटायो, कति उद्योग चलायो, कति रोजगारी बनायो र कति नेपालीको जीवन बदल्यो?
यही प्रश्नको उत्तर खोज्ने समय आएको छ।
यही उत्तर खोज्ने अभियान चाहिएको छ।
र यही अभियानको नाम हो—स्वदेशी बिजुलीबाट स्वदेशी समृद्धि।
प्रतिक्रिया