अमेरिकी मनोचिकित्सक तथा स्नायु वैज्ञानिक कार्ल डाइसेरोथ र उनका जर्मन सहकर्मी पिटर हेगेमान तथा जर्ज नागेललाई यस वर्षको शरीरक्रिया विज्ञान तथा चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल पुरस्कार प्रदान गरिने भएको छ। यी तीन वैज्ञानिकले अप्टोजेनेटिक्सको क्षेत्रमा गरेको अनुसन्धानका लागि उक्त पुरस्कार दिने घोषणा गरिएको हो।
उनीहरूको अनुसन्धानले वैज्ञानिकहरूलाई मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्नेबारे थप जानकारी हासिल गर्न मद्दत गरेको छ। यसबाट मानिसको मस्तिष्क र मन कसरी काम गर्छ भन्ने बुझ्न पनि महत्वपूर्ण आधार तयार भएको छ।
नोबेल पुरस्कार समितिले यी तीन वैज्ञानिकले स्नायु विज्ञानमा नयाँ युगको आधार तयार गरेको भन्दै प्रशंसा गरेको छ। उनीहरूको अनुसन्धानले विशेष स्मृति, भावना र व्यवहारसँग सम्बन्धित स्नायु सञ्जाल (न्युरल सर्किट्स) बारे बुझ्न सहयोग गरेको समितिले जनाएको छ। यस्ता स्नायु सञ्जालको सम्बन्ध विभिन्न स्नायु तथा मानसिक रोगसँग पनि हुन्छ।
चिकित्सा क्षेत्रमा भने अनुसन्धानकर्ताहरूले अप्टोजेनेटिक्स प्रविधिको प्रयोग गरेर दृष्टिविहीन मानिसको दृष्टि पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
नोबेल एसेम्ब्लीका अनुसार अप्टोजेनेटिक्सले मस्तिष्कसम्बन्धी समग्र बुझाइलाई मौलिक रूपमै परिवर्तन गरेको छ।
‘हरेक दिन नयाँ खोजहरू भइरहेका छन्, जसले हाम्रो अद्भुत मस्तिष्कले कसरी काम गर्छ भन्ने ठूलो रहस्य समाधान गर्न सहयोग गरिरहेको छ,’ नोबेल एसेम्ब्लीले भनेको छ।
पुरस्कार विजेताहरूले नोबेल पुरस्कार पाउनु ‘अत्यन्तै अद्भुत’ भएको बताएका छन्। उनीहरूले आफ्ना साथीहरूसँग यो सम्मान बाँड्न पाउनु गौरवको विषय भएको बताएका छन्। तीनै वैज्ञानिकले पुरस्कारस्वरूप प्राप्त हुने एक करोड २० लाख स्विडिस क्रोनर (९ लाख पाउन्ड) बराबर बाँड्नेछन्।
अप्टोजेनेटिक्स भनेको के हो?
शरीरक्रिया विज्ञान तथा चिकित्साशास्त्रतर्फको नोबेल समितिका अध्यक्ष पेर स्वेनिङ्सनले अप्टोजेनेटिक्सले वैज्ञानिकहरूलाई कल्पना गर्न सकिने तरिकाले मस्तिष्कको नक्साङ्कन गर्ने अवसर दिएको बताएका छन्।
यसअघि मानिसका भावना, व्यवहार र शरीरका विभिन्न गतिविधिको पछाडि काम गर्ने स्नायु प्रणाली कसरी सञ्चालित हुन्छ भन्ने कुरा वैज्ञानिकहरूका लागि धेरै हदसम्म रहस्यकै विषय थियो।
अप्टोजेनेटिक्स भनेको प्रकाशको प्रयोग गरेर मस्तिष्कका स्नायु कोष तथा स्नायु मार्गको विद्युतीय गतिविधिलाई नियन्त्रण र अध्ययन गर्ने प्रविधि हो।
यसका लागि वैज्ञानिकहरूले शैवाल (अल्गी) बाट प्राप्त गरिएको विशेष प्रकारको प्रोटिन प्रयोग गर्छन्। यस प्रोटिनलाई स्नायु कोषमा पुर्याएपछि प्रकाशको प्रयोग गरेर ती कोषको विद्युतीय गतिविधि सक्रिय वा निष्क्रिय गर्न सकिन्छ।
यो कसरी सम्भव भयो?
नोबेल समितिका अनुसार, प्रकाशको प्रयोग गरेर अनुसन्धानकर्ताहरूले अहिले मस्तिष्कभित्रका व्यक्तिगत स्नायु सञ्जाललाई सक्रिय वा निष्क्रिय बनाउन सक्छन्।
यस प्रविधिबाट उनीहरूले विशेष स्मृतिलाई सक्रिय गर्न, निश्चित भावना उत्पन्न गर्न, व्यवहारमा परिवर्तन ल्याउन र विभिन्न मानसिक तथा स्नायु रोगमा संलग्न स्नायु कोष पहिचान गर्न सकेका छन्।
अनुसन्धानकर्ताहरूले अप्टोजेनेटिक्सलाई चिकित्सकीय उपचारका रूपमा प्रयोग गर्ने दिशामा प्रारम्भिक महत्वपूर्ण कदम चालिसकेको नोबेल समितिले जनाएको छ। हाल जारी रहेका क्लिनिकल परीक्षणहरूमा यी प्रविधिमार्फत वैज्ञानिकहरूले दृष्टि गुमाएका मानिसमा दृष्टि पुनःस्थापित गर्ने प्रयास गरिरहेका छन्। बीबीसी
प्रतिक्रिया